Akşam haberlerinde “Borsa günü yüzde 1,2 yükselişle tamamladı” dendiğinde kastedilen neredeyse her zaman BIST 100 endeksidir. Borsa İstanbul’da işlem gören yüzlerce şirketin hepsine tek tek bakmak yerine, piyasanın genel yönünü tek bir sayıyla görmeye yarar.
Hangi şirketler endekse girer?
BIST 100, Borsa İstanbul’da işlem gören şirketler arasından, borsada dolaşan paylarının piyasa değeri ve işlem hacmi en yüksek olan 100 hisseden oluşur. Bankalar, holdingler, havayolu, demir-çelik, enerji, perakende gibi farklı sektörlerin büyük şirketleri bu listededir.
Liste sabit değildir. Borsa İstanbul endeks içeriğini üç ayda bir gözden geçirir. Ocak, Nisan, Temmuz ve Ekim başında yeni dönem listesi yürürlüğe girer; değişiklikler genelde birkaç hafta önceden açıklanır. Bir şirketin endekse girmesi o hisse için olumlu karşılanır, çünkü endeksi takip eden fonlar o hisseyi portföylerine eklemek zorunda kalır.
Endeks nasıl hesaplanır?
BIST 100’ü 100 hissenin fiyat ortalaması gibi düşünmek yanlış olur. Endeks piyasa değeri ağırlıklıdır ve bu hesapta şirketin tamamı değil, sadece borsada serbestçe dolaşan kısmı sayılır.
Basit bir örnekle:
- A şirketinin piyasa değeri 100 milyar TL, paylarının yüzde 50’si borsada işlem görüyor. Endekse etkisi 50 milyar TL üzerinden hesaplanır.
- B şirketinin piyasa değeri 20 milyar TL, paylarının yüzde 30’u borsada. Endekse etkisi 6 milyar TL üzerinden hesaplanır.
Bu yüzden A şirketindeki yüzde 1’lik hareket, B şirketindeki yüzde 1’lik hareketten yaklaşık sekiz kat fazla etki yapar. Endeksin bir günde hangi yöne gideceğini çoğu zaman büyük bankalar, holdingler ve birkaç büyük sanayi şirketi belirler.
Sermaye artırımı, temettü ödemesi ya da endekse şirket girip çıkması gibi durumlarda endeksin yapay bir sıçrama yapmaması için hesaplamada bir “bölen” kullanılır. Yatırımcı açısından bunun anlamı şu: endeksteki değişim gerçekten fiyat hareketlerinden kaynaklanır.
1986’dan bugüne
Endeks Ocak 1986’da 1 puanla başlatıldı. 2020 yılının Temmuz ayında Borsa İstanbul endeks değerlerinden iki sıfır attı; o güne kadar 100 binler seviyesinde konuşulan endeks bir gecede binli rakamlara indi. Eski grafiklerde ya da haberlerde çok büyük rakamlar görürseniz sebebi budur.
Endeksi dolar bazında okumak
Türkiye gibi enflasyonun yüksek olduğu bir ülkede endeksin TL bazında yeni zirveler yapması tek başına bir şey anlatmaz. Fiyatlar genel olarak arttığı için hisse fiyatlarının da TL olarak yükselmesi beklenir.
Yabancı yatırımcı ve çoğu profesyonel bu yüzden endeksi dolar bazında da takip eder. Hesap basit: BIST 100 puanını dolar/TL kuruna bölersiniz.
| Durum | BIST 100 | Dolar/TL | Dolar bazında |
|---|---|---|---|
| Başlangıç | 10.000 | 40,00 | 250 |
| Bir yıl sonra | 12.000 | 50,00 | 240 |
Bu örnekte endeks TL olarak yüzde 20 yükselmiş görünüyor, ama dolar cinsinden yüzde 4 değer kaybetmiş. Birikimini dolar ya da altınla kıyaslayan biri için gerçek tablo ikinci satırdır.
BIST 100 dışındaki endeksler
- BIST 30 ve BIST 50: Aynı mantıkla seçilen en büyük 30 ve 50 şirket. VİOP’taki endeks kontratları BIST 30 üzerinedir.
- Sektör endeksleri: Banka (XBANK), sınai (XUSIN), holding (XHOLD) gibi endeksler hangi sektörün piyasayı taşıdığını gösterir.
- BIST Tüm: Pay Piyasası’ndaki neredeyse tüm şirketleri kapsar.
Gün içinde endeksin nerede olduğunu Piyasa Özeti sayfasından, endeksi hangi hisselerin yukarı ya da aşağı çektiğini Hisseler sayfasından takip edebilirsiniz.