Borsa, şirket paylarının, tahvillerin, altının ve benzeri yatırım araçlarının belirli kurallar altında alınıp satıldığı düzenli bir pazardır. Pazar yerinden farkı şu: burada kimse fiyatı tek başına belirleyemez, her işlem kayıt altındadır ve alıcıyla satıcının birbirini tanıması gerekmez. Siz bir emir verirsiniz, sistem sizin emrinizi karşı taraftaki uygun emirle eşleştirir.
Türkiye’deki borsa Borsa İstanbul’dur. 2013’te İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası tek çatı altında birleştirilerek kuruldu.
Borsa İstanbul’da hangi piyasalar var?
Çoğu insan “borsa” deyince hisse senetlerini düşünür ama Borsa İstanbul’da birkaç ayrı piyasa çalışır:
- Pay Piyasası: Şirket hisselerinin alınıp satıldığı yer. BIST 100 gibi endeksler bu piyasadaki fiyatlardan hesaplanır.
- Borçlanma Araçları Piyasası: Devlet tahvilleri, hazine bonoları ve şirket tahvilleri burada işlem görür.
- Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP): Endeks, döviz, altın ve hisseler üzerine vadeli kontratlar.
- Kıymetli Madenler ve Değerli Taşlar Piyasası: Bankalar ve kuyumcuların altın, gümüş, platin işlemleri.
Bu sitede ve Telegram grubunda konuştuğumuz konuların büyük kısmı Pay Piyasası ile ilgili.
Fiyat nasıl oluşur?
Bir hissenin fiyatını şirket ya da borsa belirlemez. Fiyat, o anda satmak isteyenlerle almak isteyenlerin buluştuğu noktadır. Aracı kurum uygulamanızda gördüğünüz “derinlik” ekranı tam olarak bunu gösterir: solda alış emirleri ve fiyatları, sağda satış emirleri ve fiyatları.
Satış tarafında 50,00 TL’den 10 bin lot bekliyorsa ve siz 50,00 TL’den 1.000 lot alış emri girerseniz, işleminiz hemen gerçekleşir. 49,90 TL’den alış emri girerseniz, biri o fiyattan satmaya razı olana kadar beklersiniz.
Şirketle ilgili iyi bir haber geldiğinde alıcılar daha yüksek fiyatı kabul eder, fiyat yükselir. Kötü haberde satıcılar daha düşük fiyata razı olur. Haberin doğru olup olmadığı, şirketin gerçekten ne kadar değerli olduğu ise ayrı bir sorudur. Kısa vadede fiyatı belirleyen çoğu zaman beklentidir.
İşlem saatleri
Pay piyasası hafta içi açıktır, resmi tatillerde kapalıdır. Gün kabaca üç parçadan oluşur:
| Saat | Ne olur? |
|---|---|
| 09.40 – 10.00 | Açılış seansı: emirler toplanır, açılış fiyatı belirlenir |
| 10.00 – 18.00 | Sürekli işlem: emirler anında eşleşir |
| 18.00 – 18.10 | Kapanış seansı: kapanış fiyatı belirlenir, bu fiyattan son işlemler yapılır |
Bayram arifelerinde piyasa yarım gün çalışır. Kesin saatler için Borsa İstanbul’un duyurularına bakmak en sağlıklısı.
Borsada kim kimi denetler?
Borsada işlerin kurallara uygun yürümesini birkaç kurum birlikte sağlar:
- SPK (Sermaye Piyasası Kurulu): Kuralları koyar, şirketlerin halka arzına onay verir, piyasa dolandırıcılığına ve manipülasyona karşı soruşturma açar.
- MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Hangi hissenin kimde olduğunu kayıt altında tutar. Hisseleriniz aracı kurumun değil, sizin adınıza MKK’da kayıtlıdır.
- Takasbank: Para ile hissenin el değiştirmesini, yani takası yönetir.
- KAP (Kamuyu Aydınlatma Platformu): Şirketler bilançolarını, temettü kararlarını, önemli sözleşmelerini burada açıklar.
Borsada işlem yapmak için ne gerekir?
Bireysel yatırımcı borsaya doğrudan emir gönderemez. Arada SPK’dan izinli bir aracı kurum ya da bu hizmeti veren bir banka olması gerekir. Hesap açmak bugün birkaç dakika sürüyor; çoğu kurum görüntülü görüşmeyle uzaktan hesap açıyor.
Hesap açıldıktan sonra para yatırır, uygulamadan emir verirsiniz. Aldığınız hisse iki iş günü sonra (T+2) hesabınıza geçer, sattığınız hissenin parası da yine iki iş günü sonra çekilebilir hale gelir. Adım adım anlatım için hisse senedi nasıl alınır yazısına bakabilirsiniz.
Borsanın riski nedir?
Hisse senedi alan kişi şirketin küçük bir parçasına ortak olur. Şirket iyi giderse kazanır, kötü giderse kaybeder. Bankadaki mevduattan farklı olarak ana paranın korunması gibi bir güvence yoktur.
Bir de şunu bilmek gerekiyor: borsada parayı çoğu zaman piyasa değil, acele kaybettirir. Bir hisseyi neden aldığını bir cümleyle anlatamıyorsan, o işlemi yapmak için henüz erkendir. Duyduğun her şeyi değil, şirketin KAP’taki açıklamalarını ve rakamlarını takip et.
Günün tablosunu görmek isterseniz Piyasa Özeti sayfasında BIST 100, döviz, altın ve gümüş fiyatları, Hisseler sayfasında da günün en çok yükselen ve düşen hisseleri canlı olarak yer alıyor.